Defragmentator Windows — co znaczyły kolorowe kwadraciki

Niebieski, czerwony, zielony, biały — legenda kolorów starego defragmentatora z Windows 95, 98 i XP, i wyjaśnienie, dlaczego dało się w tę planszę patrzeć…

Był w Windowsie program, przy którym siedziało się bez żadnego celu. Nie dawał nic do klikania, nie miał opcji, nie tworzył plików. Pokazywał planszę kwadracików, które przez kilkadziesiąt minut same układały się w równe rzędy — i to wystarczało. To krótka historia tej planszy: co znaczyły kolory, dlaczego postęp potrafił cofnąć się do zera i skąd bierze się sentyment, który trwa dwie dekady po tym, jak program przestał być potrzebny.

Nie każdy program musi coś robić. Niektóre wystarczy, że pokazują, jak bałagan zamienia się w rząd.

1. Legenda kolorów

Plansza była mapą dysku: jeden kwadracik to porcja miejsca, a nie pojedynczy plik. Kolory znaczyły dokładnie tyle: - Niebieski — pliki zapisane ciągiem, bez podziału. Stan docelowy. - Czerwony — pliki pofragmentowane, których kawałki leżą w różnych miejscach dysku. To one były powodem całej operacji. - Zielony — pliki nieprzenośne: plik wymiany, elementy potrzebne przy starcie systemu, obszary zajęte przez system plików. Program ich nie ruszał, więc zostawały jak wyspy pośród przesuwanego morza. - Biały — wolne miejsce. Defragmentacja polegała na tym, żeby czerwone zamienić w niebieskie, a białe wypchnąć na koniec. W wersji z Windows 98 dochodził jeszcze tryb optymalizacji programów, który przesuwał najczęściej używane pliki na początek dysku — tam, gdzie talerz kręci się "szybciej" w przeliczeniu na dane pod głowicą.

2. Dlaczego pasek potrafił cofnąć się do zera

Klasyczne wspomnienie: dziewięćdziesiąt procent, ktoś rusza myszką albo w tle uruchamia się wygaszacz, i program startuje od nowa. To nie była złośliwość. Defragmentator w Windows 95 i 98 działał na dysku, do którego jednocześnie zapisywał system. Każdy zapis w trakcie pracy oznaczał, że mapa dysku przestała być aktualna — a program nie umiał jej poprawić w locie, więc analizował wszystko jeszcze raz. Stąd rady z tamtych lat: wyłączyć wygaszacz, zamknąć wszystko, nie dotykać komputera. Dziś operacja idzie w tle właśnie dlatego, że nowoczesne systemy plików potrafią pracować przy zmieniających się danych.

3. Skąd sentyment

Ta plansza była jednym z pierwszych masowych przykładów wizualizacji pracy maszyny. Nie metaforą, nie animacją dla ozdoby — dosłownym obrazem tego, co dzieje się na dysku. Widać było postęp, widać było, ile zostało, i widać było wynik: równe niebieskie pole zamiast czerwonej sieczki. Do tego dochodzi rzecz, której dziś w komputerach prawie nie ma: czas oczekiwania z gwarantowanym efektem. Dziś czeka się na aktualizację, która nic nie zmienia w wyglądzie. Wtedy czekało się na obrazek, który mówił wprost: zrobione. [faq] Q: Co oznaczał czerwony kolor w defragmentatorze? A: Pliki pofragmentowane, czyli takie, których kawałki leżały w różnych miejscach dysku. Zamiana czerwonych bloków na niebieskie była głównym celem defragmentacji. Q: Czym były zielone bloki w defragmentatorze Windows? A: Plikami nieprzenośnymi — plikiem wymiany, elementami startowymi i obszarami systemu plików. Program nie mógł ich przesunąć, więc zostawały na swoim miejscu do końca operacji. Q: Dlaczego defragmentacja zaczynała się od nowa po ruszeniu myszką? A: Każdy zapis na dysku w trakcie pracy unieważniał mapę, którą program sobie zbudował. Starsze wersje nie potrafiły jej zaktualizować w locie, więc rozpoczynały analizę od początku. Q: Czy da się dziś zobaczyć taką planszę? A: Systemowe narzędzie w Windows 10 i 11 pokazuje już tylko procent. Podobną wizualizację mają niektóre zewnętrzne programy do defragmentacji dysków talerzowych. [/faq]

4. Gdzie te kolory są dzisiaj

W systemie — nigdzie. Windows 10 i 11 pokazują jedną liczbę i przycisk. Plansza wróciła za to jako estetyka: w grach, w oprawach koncertów i w oprawie tej strony. Te same cztery kolory opisują tu nie dysk, tylko sposób, w jaki układa się myśli: pliki ciągłe, pliki pofragmentowane, błędne ścieżki i wolne miejsce. Legenda w tej wersji stoi na stronie utworu Defragmentuj mnie. Jeśli interesuje bardziej techniczna strona rzeczy — czy dziś w ogóle warto defragmentować — jest o tym osobny tekst: defragmentacja dysku w 2026.

Psychologiczny twist

Wpatrywanie się w defragmentator to podręcznikowy przykład przyjemności z domykania. Mózg dobrze reaguje na zadania, w których widać postęp i wiadomo, jak wygląda koniec — to ten sam mechanizm, który każe układać kafelki w grach logicznych albo prostować rzeczy na biurku przed pracą. Program nie wymagał żadnej decyzji, a mimo to dawał poczucie sprawczości: coś się porządkuje, a wystarczy nie przeszkadzać.

Legenda kolorów w wersji na głowę, razem z ruchomą planszą, jest na stronie utworu Defragmentuj mnie. Te same bloczki można też układać własnoręcznie w grze Defragmentator — tetrisie w okienku DEFRAG.EXE.