Nowa Huta — historia, Plac Centralny, Arka Pana, co zobaczyć

Nowa Huta powstała w 1949 roku jako socjalistyczne miasto bez kościoła — zaprojektowane na planie renesansowym. Kombinat, walka o krzyż, Arka Pana, schrony…

W planie z 1949 roku nie było ani jednego kościoła — i nie było to przeoczenie, tylko decyzja polityczna. Skończyło się dwudniowymi zamieszkami o krzyż, kościołem zbudowanym rękami mieszkańców i dzielnicą, która ma dziś najwięcej zieleni na mieszkańca w całym Krakowie. Nowa Huta to jedyna część miasta z datą urodzenia: 23 czerwca 1949 roku, kiedy pod wsią Mogiła wbito pierwszą łopatę pod kombinat. Miała być wszystkim, czym Kraków nie był. Wyszło coś znacznie ciekawszego. Katalog: Nowa Huta w Ulicach Krakowa.

Nowa Huta miała być argumentem, że nowe społeczeństwo da się zaprojektować. Została dowodem, że społeczeństwo zawsze dopisuje własne poprawki do projektu.

1. Plan z 1949 roku — renesans w socrealizmie

Główny projektant, Tadeusz Ptaszycki, dostał zadanie ideologiczne, a rozwiązał je urbanistycznie: pięć osiedli rozchodzących się promieniście od Placu Centralnego, z Aleją Róż jako reprezentacyjną osią na północ. Wzorem nie była Moskwa, tylko miasta idealne renesansu i barokowe założenia w typie Wersalu — plac jako punkt zbiegu pięciu alei, zamknięte kwartały z zielonymi wnętrzami, kamienice z arkadami i attykami nawiązującymi do Sukiennic. Każde osiedle zaprojektowano jako jednostkę sąsiedzką: szkoła, przedszkole, sklepy i przychodnia w zasięgu 5 minut pieszo, w podwórkach place zabaw, a w piwnicach — schrony przeciwatomowe, bo rok 1949 to początek zimnej wojny. Do 1956 roku wybudowano większość "starej" Huty; potem socrealizm się skończył i dalsze osiedla (m.in. przy Kocmyrzowskiej) stawiano już w blokach z wielkiej płyty.

2. Kombinat — miasto w mieście

Huta im. Lenina (dziś ArcelorMittal Poland) ruszyła 22 lipca 1954 roku i w szczytowym okresie (lata 70.) zatrudniała około 40 tysięcy osób, produkując 6,7 mln ton stali rocznie — najwięcej w Polsce. Kombinat zajmuje około 10 km², ma własną sieć kolejową (ponad 100 km torów), własną elektrociepłownię i dwa reprezentacyjne budynki dyrekcji przy Ujastku, które nowohucianie nazywają "Watykanem" — także dlatego, że zaprojektowano je w stylu renesansowych pałaców. Kombinat był też powodem, dla którego Kraków przez dekady miał jedno z najgorszych powietrz w Europie: dym z Huty osiadał na Wawelu, a walka o filtry stała się w latach 80. jednym z pierwszych ruchów ekologicznych w PRL. Dziś produkcja to ułamek dawnej, wielki piec wygaszono w 2019 roku, a dyskusja dotyczy tego, co zrobić z 10 km² poprzemysłowego terenu.

3. Miasto bez kościoła — i Arka Pana

W planie z 1949 roku nie było ani jednego kościoła — to była decyzja polityczna, nie przeoczenie. Mieszkańcy od 1952 roku składali petycje; w 1957 roku, na fali odwilży, władze zgodziły się na budowę przy dzisiejszym skrzyżowaniu obok Teatru Ludowego. Postawiono krzyż. W 1960 roku zgodę cofnięto, a 27 kwietnia 1960 roku próba usunięcia krzyża wywołała dwudniowe zamieszki: kilka tysięcy osób, milicja, ZOMO, ponad 500 aresztowanych. Krzyż został. Kościół ostatecznie wybudowano gdzie indziej, na Bieńczycach, w latach 1967–1977, w dużej mierze rękami mieszkańców, którzy przynosili kamienie z rzeki: Arka Pana, projekt Wojciecha Pietrzyka, w kształcie łodzi, z krzyżem-masztem i figurą Chrystusa Ukrzyżowanego bez krzyża, w locie. Konsekrował go kardynał Karol Wojtyła, który wcześniej co roku odprawiał tu pasterkę pod gołym niebem. Kiedy w 1978 roku został papieżem, aleja Jana Pawła II — dawna aleja Lenina — zyskała nowego patrona jeszcze przed 1989 rokiem: mieszkańcy zmienili tabliczki sami. Pomnik Lenina na Alei Róż zdemontowano w grudniu 1989 roku; dziś w tym miejscu jest fontanna.

4. Nowa Huta dziś — najzieleńsza dzielnica Krakowa

Statystyka, która zaskakuje: Nowa Huta ma najwięcej zieleni na mieszkańca w Krakowie. Składają się na to: zaprojektowane wnętrza kwartałów z dorosłymi już drzewami, Łąki Nowohuckie (rezerwat użytku ekologicznego, 57 ha, tuż przy Placu Centralnym), Zalew Nowohucki przy Bulwarowej, park Ratuszowy, opactwo cystersów w Mogile z XIII wieku i dwór Jana Matejki w Krzesławicach. Do tego dochodzi architektura, która z "wstydu PRL-u" stała się przedmiotem ochrony: w 2004 roku układ urbanistyczny starej Huty wpisano do rejestru zabytków, a spacery po schronach, kinie Światowid (dziś Muzeum Nowej Huty) i restauracji Stylowa są w stałej ofercie przewodników. Aleja Solidarności — nazwana tak w 1989 roku od strajków w kombinacie w 1988 roku — prowadzi od Placu Centralnego wprost pod bramę Huty: 2 km, po których da się przejść całą historię PRL od początku do końca.

Ludzie pytają: 6 rzeczy, o które pytają najczęściej

Czy warto jechać do Nowej Huty? Tak, jeśli interesuje kogoś urbanistyka albo PRL — układ starej Huty jest od 2004 roku wpisany do rejestru zabytków. Jak dojechać z centrum? Tramwajem sprzed Dworca Głównego do Placu Centralnego; jazda zajmuje około 20–25 minut. Co zobaczyć w pół dnia? Plac Centralny, Aleja Róż, Arka Pana na Bieńczycach, opactwo cystersów w Mogile, Łąki Nowohuckie i kino Światowid (Muzeum Nowej Huty). Czy naprawdę są schrony? Tak — w piwnicach osiedli z lat 50., część udostępniana ze zwiedzaniem. Czy Nowa Huta jest niebezpieczna? To zwykła mieszkalna dzielnica; reputacja pochodzi z lat 90., a nie z dzisiejszych statystyk. Dlaczego Plac Centralny nosi imię Reagana? Nazwę nadano w 2004 roku — jako gest wobec prezydenta USA z czasów Solidarności, kontestowany przez część mieszkańców do dziś.

Mit, który nie przeżywa sprawdzenia: "szara wielka płyta wzorowana na Moskwie"

Nowa Huta nie jest blokowiskiem z wielkiej płyty i nie została skopiowana z Moskwy. Stara Huta z lat 1949–1956 to kamienice z cegły, z arkadami i attykami nawiązującymi do Sukiennic, ustawione w zamknięte kwartały z zielonymi wnętrzami. Punktem odniesienia dla Tadeusza Ptaszyckiego były renesansowe miasta idealne i barokowe założenia w typie Wersalu: plac jako punkt zbiegu pięciu alei. Wielka płyta pojawiła się dopiero po 1956 roku, w kolejnych osiedlach — m.in. przy Kocmyrzowskiej. Kto ogląda "szarą Hutę", ogląda zwykle jej młodszą, gorszą część.

Ulice, które warto znać

Kartoteki z etymologią, mapą i kontekstem: dzielnica Nowa Huta. - Plac Centralny — pięć alei, arkady, od 2004 roku im. Ronalda Reagana. - Aleja Róż — dawny deptak z pomnikiem Lenina, dziś fontanna i róże. - Aleja Jana Pawła II — dawna aleja Lenina, oś do kombinatu. - Aleja Solidarności — pamięć strajków z 1988 roku. - Ujastek — "Watykan", czyli pałace dyrekcji Huty. - Bulwarowa i Kocmyrzowska — zalew i wielka płyta.

Psychologiczny twist

Nowa Huta to eksperyment z inżynierii społecznej, który nie wyszedł zgodnie z planem, ale wyszedł. Psychologia środowiskowa mówi o appropriation — przyswajaniu przestrzeni: ludzie, którzy dostają gotowe miasto, zaczynają je zmieniać (krzyż, tabliczki z nową nazwą alei, ogródki w kwartałach), i dopiero po tych zmianach zaczynają je uważać za własne. Miasto "idealne" staje się domem dopiero wtedy, gdy przestaje być idealne. Dzisiejsze przywiązanie nowohucian do dzielnicy — jedno z najsilniejszych w Krakowie — jest tego dowodem.

Plac Centralny o szóstej rano, kiedy przez pięć alei jedzie jeden tramwaj, to jeden z najbardziej filmowych kadrów miasta — Taki Kraków ma go w tle. Przed wyjazdem: pogoda Kraków; a jeśli ciekawi zimna wojna od kuchni — wpis o historii Krakowa, której nie uczą na wycieczkach.