Podwale 6 Kraków — historia adresu i UFO Art Gallery

Mury obronne, dwór Wodzickich i noc Kościuszki, żeńskie liceum im. Józefy Joteyko do 1962 roku i galeria sztuki współczesnej. Sprawdzona historia Podwala 6.

Gospodarze UFO Art Gallery opowiadają o Podwalu 6 historie, w które trudno uwierzyć: o husarii, o ludziach, którzy tędy przechodzili, o rzeczach, które działy się tu, "zanim cokolwiek się podziało". W ramach artystycznej wizyty DJ Kamila sprawdziliśmy, co z tych opowieści da się potwierdzić w źródłach — a co pozostaje legendą adresu. Wyszło coś ciekawszego niż legenda: cztery warstwy historii jednego miejsca, od fosy po galerię, do której przyjeżdżają goście z całego świata.

Najpierw był mur, potem ogród, potem szkoła pachnąca octem. Sztuka przyszła na końcu — i dlatego ma tu tyle do opowiedzenia.

1. Za murem, nad fosą: skąd nazwa Podwale

Nazwa mówi wszystko: Podwale to ulica "pod wałem". Wytyczono ją wzdłuż dawnych murów obronnych Krakowa, które od XIII wieku otaczały miasto lokacyjne — podwójnym murem z bramami i basztami, z fosą przed nimi. Gdy na początku XIX wieku mury rozebrano, w ich miejscu wyrosły Planty, a Podwale stało się granicą między Starym Miastem a przedmieściem Piasek. Kto dziś staje przed galerią, patrzy dokładnie tam, gdzie kiedyś biegła linia obrony miasta. Więcej o samej ulicy: kartoteka Podwala.

2. Noc Kościuszki w dworze Wodzickich

W XVIII wieku w kwartale między dzisiejszymi ulicami Podwale, Kapucyńską, Loretańską i Krupniczą rozciągał się otoczony murem ogród z dworem Wodzickich. To w nim Tadeusz Kościuszko spędził noc z 23 na 24 marca 1794 roku, jako gość generała Józefa Wodzickiego — rano złożył na Rynku przysięgę, która rozpoczęła insurekcję. W 1893 roku ostatni właściciel, adwokat Józef Rettinger, zburzył dwór i rozparcelował ogród pod kamienice; środkiem dawnego ogrodu poprowadzono ulicę Studencką. Ocalała jeszcze brama zwana Basztą Kościuszki — do 1909 roku, gdy rozebrano ją w ciągu jednej nocy, mimo protestów konserwatorów.

3. A husaria? Co da się potwierdzić

Opowieść o husarii przy Podwalu wraca w rozmowach najczęściej. Uczciwie: w źródłach, które sprawdziliśmy, nie ma zapisu o husarii stacjonującej konkretnie pod numerem 6. Wiadomo natomiast, że droga wzdłuż murów była jedną z głównych tras wokół miasta — prowadziła do bram Szewskiej i Wiślnej, którymi wjeżdżały do Krakowa orszaki, wojsko i kupcy. Przejazd oddziałów, w tym jazdy, był więc dla tego miejsca codziennością. To historia prawdopodobna, ale bez dokumentu; jeśli ktoś ma w archiwum rodzinnym lub miejskim potwierdzenie, z chęcią je dopiszemy.

4. Zapach octu i czarna podłoga: liceum Joteyko

Najlepiej udokumentowany rozdział to szkoła. W latach 30. XX wieku działały tu szkoła powszechna i XI Państwowe Gimnazjum żeńskie im. Józefy Joteyko, od 1937 roku jako liceum i gimnazjum. W czasie okupacji niemieckiej szkołę zamknięto, w 1945 wznowiła działalność w tej samej siedzibie. Zajmowała dwa piętra, a na parterze mieściła się sala gimnastyczna, służąca też za aulę. Absolwentki wspominają w Radiu Kraków ciasne, niekomfortowe wnętrza — i jednocześnie jedno z najlepszych liceów żeńskich powojennego Krakowa. W 1962 roku szkołę przeniesiono do nowego budynku przy ul. Skarbińskiego i połączono z inną, tworząc VII LO im. Zofii Nałkowskiej.

5. UFO Art Gallery: niezidentyfikowane pola sztuki

Od 2018 roku pod tym adresem działa UFO Art Gallery — Unrecognized Fields of Art. Założycielką i dyrektorką programową jest Maria Ciborowska. Galeria pokazywała m.in. Martę Antoniak, Michaela Bibera, Marcina Dymka, Radima Korosa, Bogumiła Książka, Zuzannę Szary i Agnieszkę Szostek, a w 2023 roku wystawę grupową z pracami Wilhelma Sasnala, Rafała Bujnowskiego i Marcina Maciejowskiego. Bogumił Książek dostał w 2024 roku Nagrodę im. Witolda Wojtkiewicza za wystawę "Loty" pokazaną właśnie tutaj. Galeria była na Kraków Art Fair, a jej identyfikacja wizualna zdobyła nagrodę opisaną przez Dziennik Polski. Dla DJ Kamila to po prostu najlepsza galeria sztuki w Krakowie — miejsce, do którego przyjeżdżają kolekcjonerzy i goście z zagranicy, według gospodarzy nawet z Nowego Jorku. Otwarte wt–sob, 12:00–18:00.

6. Jak DJ Kamil związał się z galerią

Stronę internetową UFO Art Gallery zaprojektował DJ Kamil razem z Joanną Słomką. Ta współpraca stała się inspiracją dla gry Cyber Atelier Kamila, w której każdy może prowadzić własną pracownię i wystawy. Tym razem przyszliśmy z inną misją: posłuchać rozmów o tym, co tu było, "zanim się podziało", i oddzielić fakty od legendy. W tej samej części miasta warto zajrzeć też w inne miejsca o mocnej historii — choćby do opowieści o sprawie Barbary Ubryk, która w 1869 roku wstrząsnęła Krakowem.

Psychologiczny twist

Adresy mają pamięć, ale ludzie dopisują do niej własne rozdziały. Legenda o husarii mówi więcej o potrzebie, by miejsce sztuki miało bohaterską przeszłość, niż o samych wydarzeniach — i to też jest ciekawe. Prawdziwa historia Podwala 6 okazuje się równie filmowa: od linii obrony, przez noc przed powstaniem, po pokolenia uczennic i współczesne płótna.

Wpadnij do UFO Art Gallery przy Podwalu 6, a potem przejdź się po okolicy z naszym przewodnikiem co zobaczyć w Krakowie według DJ Kamila. Więcej ulic: Ulice Krakowa.