Kleparz i Piasek Kraków — historia: miasto Florencja…

Kleparz był od 1366 roku osobnym miastem Florencja, Piasek — przedmieściem z Karmelitami i piekarniami. Dziś to targ Stary Kleparz, plac Matejki, Basztowa i…

Na północ od Bramy Floriańskiej kończą się Planty i zaczyna Kraków, który nie pozuje. Kleparz i Piasek to dwa dawne przedmieścia — pierwsze było osobnym miastem o nazwie Florencja, drugie wsią z klasztorem i piekarzami — które przez wieki żywiły, uczyły i broniły właściwego miasta, same pozostając poza murami. Dziś jest tu największy targ w centrum, plac z pomnikiem Grunwaldu, główna ulica akademicka i pierwszy dworzec kolejowy w Krakowie. Katalog: Kleparz i Piasek w Ulicach Krakowa.

Kleparz sprzedaje Krakowowi warzywa od 660 lat i przez cały ten czas nie zmienił adresu. To dłużej niż istnieje jakakolwiek instytucja po drugiej stronie Plant, z wyjątkiem uniwersytetu i kościoła.

1. Florencja — miasto, które nazywało się jak włoskie, a handlowało kapustą

W 1366 roku Kazimierz Wielki lokował na północ od Krakowa miasto i nazwał je Florencja (Florentia) — od kościoła św. Floriana, w którym od 1184 roku spoczywały relikwie patrona sprowadzone z Rzymu. Nazwa się nie przyjęła; mieszkańcy mówili Kleparz, prawdopodobnie od słowa klepać — bić w dłonie na znak zawartej transakcji na targu. Florencja-Kleparz miała własny ratusz, rynek — dzisiejszy plac Matejki był jego częścią — i przywilej targowy, ale nigdy nie dostała murów. W efekcie za każdym razem, gdy ktoś oblegał Kraków (Szwedzi w 1655 roku, konfederaci barscy, Austriacy), Kleparz płonął pierwszy. Odbudowywał się z drewna, potem z cegły i w 1792 roku został włączony do Krakowa jako pierwsze z dawnych miast satelickich.

2. Stary Kleparz — 660 lat targu w jednym miejscu

Targ działa nieprzerwanie od lokacji: dziś jako Stary Kleparz, około 1,4 ha, ponad 200 stoisk, prowadzony przez spółdzielnię handlowców założoną w 1924 roku. Rano, między szóstą a ósmą, sprzedają tu ludzie, których rodziny stoją w tym samym miejscu od trzech pokoleń: oscypki z Podhala, jabłka spod Łącka, kiszona kapusta z beczki, kwiaty cięte prosto z furgonetek. Warto tu przyjść nie tylko po zakupy. Kleparz jest jednym z nielicznych miejsc w ścisłym centrum, gdzie ceny są "miejskie", a nie "turystyczne" — i gdzie da się usłyszeć, jak naprawdę brzmi krakowska polszczyzna. Szczegółową historię targu opisuje osobny wpis: Stary Kleparz — najstarszy targ Krakowa.

3. Piasek — Karmelici, piekarze i Karmelicka

Na zachód od Kleparza leżał Piasek (Garbary) — przedmieście garbarzy, piekarzy i browarników, których cechy nie mieściły się lub nie chciały mieścić w murach. Jego oś to Karmelicka, nazwana od klasztoru karmelitów z 1397 roku (ufundowanego przez Jadwigę i Jagiełłę), w którym do dziś jest obraz Matki Boskiej Piaskowej i kamień z odciskiem stopy królowej — według legendy Jadwiga zostawiła go, oddając murarzowi klamrę z buta na leczenie żony. Od końca XIX wieku Karmelicka stała się ulicą kamienic czynszowych, kawiarni i — przede wszystkim — studentów: między nią a Krowoderską mieszczą się instytuty UJ, AGH jest 10 minut dalej, a Studencka nazywa się tak od bursy z XIX wieku. Piasek to dzielnica, w której październik słychać: o pierwszej w nocy na Karmelickiej jest tłoczniej niż o pierwszej po południu.

4. Plac Matejki, Basztowa i Długa — reprezentacja, dworzec, powszedniość

Trzy ulice, trzy funkcje. Plac Matejki to salon: pomnik Grunwaldzki (1910, fundacja Paderewskiego, zburzony przez Niemców w 1939, odbudowany w 1976), Grób Nieznanego Żołnierza, Akademia Sztuk Pięknych z 1880 roku — pierwszy budynek w Polsce zaprojektowany specjalnie dla szkoły artystycznej — i widok wprost na Barbakan. Basztowa to komunikacja: biegnie po dawnych fortyfikacjach, na jej przedłużeniu w 1847 roku otwarto pierwszy krakowski dworzec kolejowy (dziś Galeria Krakowska stoi mu na plecach), a linia tramwajowa z 1882 roku, początkowo konna, była pierwszą w mieście. Długa to codzienność: ponad kilometr kamienic, szewców, kebabów, aptek i sklepów z tkaninami, ulica, którą chodzi się do pracy, a nie na spacer. Właśnie ta mieszanka — salon, dworzec, kuchnia — sprawia, że Kleparz i Piasek działają jak przedpokój miasta: wszystko, co wchodzi do Krakowa, przechodzi tędy.

Ulice, które warto znać

Kartoteki z etymologią, mapą i kontekstem: dzielnica Kleparz i Piasek. - Rynek Kleparski / Stary Kleparz — targ od 1366 roku. - Plac Matejki — pomnik Grunwaldzki, ASP, widok na Barbakan. - Karmelicka — klasztor z 1397 roku i najbardziej studencka ulica miasta. - Basztowa — dawne fortyfikacje, pierwszy tramwaj i dworzec. - Długa — kilometr powszedniego Krakowa. - Krowoderska i Studencka — akademickie zaplecze.

Psychologiczny twist

Kleparz i Piasek działają jak strefa przejściowa — w psychologii środowiskowej to przestrzeń między "na zewnątrz" a "w środku", która obniża próg wejścia do miejsca centralnego. Osoba przyjeżdżająca pociągiem nie wchodzi z peronu wprost na Rynek; najpierw ma Basztową, tramwaje, targ, ludzi z siatkami. Badania nad threshold spaces pokazują, że takie bufory sprawiają, iż centrum wydaje się bardziej "zasłużone" i bardziej zapamiętywalne. Kraków bez Kleparza byłby jak muzeum bez szatni: da się wejść, ale coś jest nie tak.

Świt na Kleparzu — kiedy rozstawiają stragany, a na Basztowej jedzie pierwszy tramwaj — to pierwszy kadr utworu Taki Kraków. Sprawdź pogodę w Krakowie i historię Starego Kleparza przed porannymi zakupami.