Tetris — historia: kto wymyślił, skąd się wziął, dlaczego…

Historia Tetrisa: kto go wymyślił w 1984 roku, jak trafił z moskiewskiego instytutu na cały świat, o co poszła wojna o prawa i dlaczego układanie klocków…

Cztery kwadraty złączone na siedem sposobów. Plansza dziesięć na dwadzieścia. Jedna zasada: pełny wiersz znika. Z tego zestawu wyszła gra, w którą do dziś gra się na wszystkim, co ma ekran — i której zasady tłumaczy się dziecku w piętnaście sekund. Poniżej cała droga: od nocnego kodowania w moskiewskim instytucie, przez najdziwniejszą wojnę o licencje w historii branży, po pytanie, dlaczego układanie klocków wchodzi do głowy i zostaje tam na kilka dni. Na końcu jest też wersja lokalna: Defragmentator — tetris przebrany za okno defragmentacji dysku, zrobiony do utworu Defragmentuj mnie i grywalny w przeglądarce za darmo.

Tetris jest jedyną grą, w której nagrodą za dobrą grę jest to, że wszystko znika.

1. Czerwiec 1984, Moskwa — gra napisana po godzinach

Aleksiej Pażytnow pracował w Centrum Obliczeniowym Akademii Nauk ZSRR nad rozpoznawaniem mowy i sztuczną inteligencją. Testował algorytmy na łamigłówkach — najbardziej lubił pentomino, klocki złożone z pięciu kwadratów, które trzeba upchnąć w prostokącie. Pomysł był prosty: a gdyby klocki spadały, a układać trzeba było na czas? Pięć kwadratów okazało się za trudne, więc zostały cztery. Siedem możliwych kształtów — dziś znanych jako I, O, T, S, Z, J i L — plus jedna zasada usuwania pełnego wiersza. Pierwsza wersja powstała na Elektronice 60, radzieckim komputerze bez grafiki. Klocki były zlepkiem znaków tekstowych, plansza — ramką z nawiasów. Kolory doszły dopiero, gdy szesnastoletni Wadim Gierasimow przepisał grę na peceta. Nazwa to złożenie tetra (cztery) i tenisa, w którego Pażytnow grywał. Gra nie miała wydawcy, ceny ani planu. Rozeszła się tak, jak wtedy rozchodziło się wszystko: na dyskietkach, z instytutu do instytutu.

2. Jak gra z ZSRR trafiła na cały świat

W 1986 roku dyskietka dotarła do Budapesztu, stamtąd do Londynu, a tam zainteresował się nią wydawca. Problem był jeden: autor nie miał praw do własnej gry. W ZSRR wszystko, co powstało w państwowej instytucji, należało do państwa — konkretnie do agencji Elorg. Zaczęła się seria umów podpisywanych z kimś, kto nie mógł ich podpisywać. Kilka firm sprzedawało Tetrisa na różne platformy, każda przekonana, że ma licencję. Rozplątał to dopiero Henk Rogers, który poleciał do Moskwy bez zaproszenia i negocjował bezpośrednio z Elorgiem — wychodząc z prawami na konsole przenośne. W 1989 roku Tetris trafił w zestawie z nową konsolą kieszonkową. To była decyzja, która zrobiła z gry zjawisko: kilkadziesiąt milionów sprzedanych sztuk i pierwszy tytuł, w który grali wszyscy — dzieci, kierowcy, babcie w pociągu. Pażytnow przez cały ten czas nie dostawał z tego nic. Prawa wróciły do niego dopiero w 1996 roku, gdy wygasła umowa z państwem i powstała spółka zarządzająca marką.

3. Dlaczego Tetris tak wciąga

To pytanie ma poważne odpowiedzi naukowe, nie tylko wspomnieniowe. Efekt Tetrisa. Po dłuższej sesji obraz spadających klocków wraca — przy zasypianiu, na półce w sklepie, we wzorze kafelków. Badacze opisali to jeszcze w latach 90.: mózg utrwala świeżo wyćwiczony wzorzec wzrokowo-przestrzenny, nawet u osób z amnezją, które nie pamiętały, że w cokolwiek grały. Pętla bez końca i bez porażki pośredniej. Nie ma poziomów do przejścia ani fabuły. Jest tylko rosnące tempo i ciągła informacja zwrotna: klocek pasuje albo nie. Ten typ pętli — krótka próba, natychmiastowy wynik, brak przerwy — trzyma uwagę mocniej niż długie zadania z odległą nagrodą. Niedokończone układy dopominają się o siebie. To ten sam mechanizm, który sprawia, że przerwane sprawy krążą w głowie: dziura w wierszu jest niedomknięta, a mózg nie lubi niedomkniętych rzeczy. Więcej o tym w tekście o rozsypanej uwadze. Efekt terapeutyczny. Kilka badań sprawdzało, czy granie krótko po zdarzeniu traumatycznym zmniejsza liczbę natrętnych wspomnień. Wyniki są obiecujące, ale to wciąż wąskie eksperymenty, a nie metoda leczenia — warto o tym mówić ostrożnie. [faq] Q: Kto wymyślił Tetrisa? A: Aleksiej Pażytnow, radziecki programista z Centrum Obliczeniowego Akademii Nauk ZSRR w Moskwie. Napisał grę w czerwcu 1984 roku na komputerze Elektronika 60, po godzinach, przy okazji badań nad sztuczną inteligencją. Q: Skąd wzięła się nazwa Tetris? A: To złożenie greckiego przedrostka "tetra", czyli cztery — tyle kwadratów ma każdy klocek — oraz słowa "tenis", ulubionego sportu autora. Q: Ile jest klocków w Tetrisie? A: Siedem: I, O, T, S, Z, J i L. Każdy składa się z czterech kwadratów połączonych bokami; siedem to wszystkie możliwe układy tego typu, licząc odbicia lustrzane jako osobne kształty. Q: Dlaczego Tetris tak wciąga? A: Bo łączy bardzo krótką pętlę działania z natychmiastową informacją zwrotną i ciągle niedomkniętym układem na planszy. Do tego dochodzi efekt Tetrisa: mózg utrwala wyćwiczony wzorzec przestrzenny i podsuwa go jeszcze długo po zakończeniu gry. Q: Czy da się wygrać w Tetrisa? A: W klasycznej wersji nie ma końca — tempo rośnie, aż plansza się zapełni. Dopiero bardzo dobrzy gracze docierają do momentu, w którym gra przestaje sobie radzić technicznie; w wersjach nowszych bywają tryby z metą, na przykład na czas albo na liczbę wierszy. [/faq]

4. Siedem klocków i cała matematyka

Cztery kwadraty można połączyć bokami na dokładnie siedem sposobów, jeśli odbicia lustrzane liczyć osobno. To nie jest przypadek dobrany na oko — to pełny zbiór tetromino, znany matematyce na długo przed grą. | Klocek | Kształt | Do czego służy | | --- | --- | --- | | I | prosta belka na cztery pola | jedyny, który sam czyści cztery wiersze naraz | | O | kwadrat dwa na dwa | najbezpieczniejszy, nie wymaga obrotu | | T | trzy pola z jednym nad środkiem | ratuje dziury i pozwala na obroty wciskane w szczelinę | | S i Z | schodki w dwie strony | najczęstsza przyczyna dziur pod spodem | | J i L | haki w lewo i w prawo | domykają ściany i studnie po bokach | Jest też twierdzenie mniej sympatyczne: przy odpowiednio długiej serii samych S i Z plansza musi w końcu przegrać, niezależnie od umiejętności. Dlatego nowoczesne wersje losują klocki workami po siedem — każdy kształt pojawia się raz na siedem sztuk, więc złośliwe serie są niemożliwe.

5. Dlaczego zrobiłem własną wersję — Defragmentator

Utwór Defragmentuj mnie jest o cięciu i sklejaniu: refren rozsypuje się i wraca, tak jak myśli w ciągu dnia. Kiedy szukałem obrazu do tego brzmienia, wyszło stare okno defragmentacji dysku — kolorowe kwadraciki, które przez lata przestawiały się same, a człowiek się na to gapił. I wtedy okazało się, że to jest właściwie ta sama plansza co w Tetrisie, tylko odwrócona: tam bloczki spadają i trzeba je ułożyć, tu leżą rozsypane i trzeba je posklejać. Stąd wzięła się gra Defragmentator. W czym jest inna od zwykłego tetrisa: - Kolory znaczą coś konkretnego — cyjan to pliki ciągłe, magenta fragmenty, czerwony błędne sektory, szary wolne miejsce. Ta sama legenda co na stronie utworu. - Wynik to procent defragmentacji, nie abstrakcyjne punkty. Celem jest doprowadzenie dysku do 99%. - Cała oprawa to okno DEFRAG.EXE — pasek postępu, ramka, brzęczyki. Bez pikselowej stylizacji na lata 80., bardziej retro-Windows. - Gra się do muzyki, do której powstała. Utwór jest o tym samym, co plansza. - Działa w przeglądarce, na telefonie i na komputerze, bez pobierania i bez konta. Jest ranking wyników. To nie jest próba ulepszenia Tetrisa — tego się nie da. To ten sam pomysł ubrany w inny obraz: zamiast czyszczenia wierszy, porządkowanie dysku, które w głowie każdego, kto pamięta stare komputery, siedzi obok siebie na jednej półce.

6. Komora defragmentacji mózgu — skąd wziął się ten obraz

Do utworu Defragmentuj mnie powstał osobny świat wizualny: kapsuła przyszłości, w której siedzi człowiek z przezroczystym hełmem defragmentacyjnym na głowie. Wewnątrz hełmu widać sylwetkę mózgu złożoną z kolorowych bloczków — tych samych, które latały po ekranie starego defragmentatora dysku — przestawianych na żywo w uporządkowany układ. Obraz jest konsekwencją tego, o czym była sekcja o efekcie Tetrisa: skoro mózg naprawdę utrwala i przestawia wzorce przestrzenne, to kapsuła z hełmem jest tylko uczciwą wizualizacją tego procesu. Szczególnie dosłowną: bloczki cyjanu to myśli ciągłe, magenta to te rozsypane, czerwone to błędy do zetnięcia, szare to puste miejsca. Ta sama komora pojawia się w pętli wideo na stronie utworu i na okładce gry. Więcej o samym pomyśle maszyny porządkującej myśli — wraz z poważnymi zastrzeżeniami psychologicznymi — jest w tekście Defragmentator umysłu — czy mógłby istnieć.

7. Jak grać lepiej — kilka rzeczy, które działają

Podstawy, które podnoszą wynik szybciej niż refleks: 1. Trzymaj płaską powierzchnię. Im równiejszy szczyt stosu, tym więcej kształtów pasuje bez kombinowania. 2. Zostaw jedną studnię przy krawędzi. Wąska kolumna na belkę I pozwala czyścić po cztery wiersze naraz — najwyżej punktowany ruch. 3. Nie zakrywaj dziur. Jedna zasłonięta luka kosztuje później kilka wierszy pracy. 4. Patrz na następny klocek, nie na spadający. Decyzja powinna zapaść, zanim klocek dotknie stosu. 5. Obracaj wcześnie, przesuwaj późno. Obrót przy samym dnie to najczęstsze źródło błędu. 6. Nie używaj twardego zrzutu w panice. Przy szybkich poziomach lepiej zrzucać miękko i mieć jeszcze pół sekundy na korektę. Wszystkie sześć działa tak samo w Defragmentatorze — plansza jest klasyczna, dziesięć na dwadzieścia, z podglądem następnego klocka i cieniem pokazującym miejsce lądowania.

Psychologiczny twist

Najciekawsze w Tetrisie jest to, za co daje nagrodę. W większości gier zdobywa się rzeczy: punkty, poziomy, przedmioty. Tu zdobywa się pustkę — ułożony wiersz znika i po wysiłku nie zostaje żaden ślad. Nagrodą jest czysta plansza, czyli dokładnie stan wyjściowy. To brzmi jak bezsens, a jest właśnie źródłem ulgi. W dniu pełnym rzeczy, które się piętrzą i nie znikają, gra oferuje jedyną sytuację, w której porządek naprawdę daje się osiągnąć, i to w kilkanaście sekund. Nic dziwnego, że sięga się po nią w kolejce, w autobusie i o drugiej w nocy — to najtańsza dostępna wersja poczucia, że coś zostało domknięte.

Historia historią, ale ta plansza chce, żeby na niej zagrać: Defragmentator to tetris w okienku DEFRAG.EXE — za darmo, w przeglądarce, z rankingiem wyników. Ścieżka dźwiękowa jest gotowa: Defragmentuj mnie. A jeśli ciekawi cię, skąd wzięły się te kolorowe kwadraciki, są dwa teksty: kolorowe paski z Windowsa i czy warto dziś defragmentować dysk.