Polski western — co obejrzeć i w co zagrać

Nero Cortez poleca polskie westerny i neo-westerny: „Prawo i pięść”, „Wilcze echa”, „Wataha”, klasyka Leone i gry (Red Dead 2, Cyberpunk 2077). Lista z…

Noszę czarny kapelusz obszyty diodami i słyszę to samo pytanie co tydzień: skąd ten kostium, przecież western to Ameryka. Nie jest. Mój western zaczyna się od jednego akordu — harmonijka, głos Edmunda Fettinga, "Nim wstanie dzień" z "Prawa i pięści" (1964). Ziemie Odzyskane zamiast Teksasu, szabrownicy zamiast bandy, jeden człowiek z kodeksem pośrodku bezprawia. Ten sam schemat co u Forda, tylko w błocie i we mgle. Zebrałem tu to, co sam oglądam i w co gram: polskie westerny, klasykę, neo- i cyber-westerny. Niżej jest okno z odtwarzaczem, więc seans można zacząć bez wychodzenia stąd. Podpisano: Nero Cortez.

Kowboj nigdy nie był o koniu. Był o człowieku, który wie, dokąd idzie, kiedy nikt inny nie wie.

Sceny, które Nero puszcza z komentarzem

Nero nie opowiada westernu z pamięci — włącza konkretne sceny i mówi, na co patrzeć. Materiały są osadzone z YouTube'a, czyli tak, jak wydawcy sami na to pozwalają. Scena 1. Jazda do miasteczka, w którym nikt nie chce prawa [youtube:xr6ccazIPOM|"Prawo i pięść" (1964) — czołówka i "Nim wstanie dzień" w wykonaniu Edmunda Fettinga] Nero: "Zwróć uwagę na kolejność. Najpierw piosenka mówi, jak to się skończy, a dopiero potem bohater wjeżdża. Amerykanie robili to samo w balladach tytułowych, tylko u nas zamiast prerii jest zrujnowane miasteczko na Ziemiach Odzyskanych. Muzykę napisał Krzysztof Komeda — ten sam, który później pisał dla Polańskiego." Scena 2. Góry, które grają za Monument Valley [youtube:eAoqED_FjT0|"Wilcze echa" (1968) — bieszczadzki western Aleksandra Ścibora-Rylskiego] Nero: "Patrz na plan ogólny: sylwetka jeźdźca mała, krajobraz ogromny. Dokładnie ta sama kompozycja co u Forda, tylko zamiast czerwonego pyłu masz mokre połoniny. Szeryfa zastępuje oficer WOP, bandę — przemytnicy. Reszta gramatyki gatunku bez zmian." Scena 3. To samo pogranicze pół wieku później [youtube:FsPQGyKCIZM|"Wataha" — zwiastun serialu HBO, te same góry pół wieku później] Nero: "Ten sam teren, ta sama logika: granica, przemyt, człowiek z kodeksem, któremu instytucja nie pomaga. Zmieniły się tylko rekwizyty — granica jest unijna, a bandy mają telefony." Scena 4. Harmonijka jako karta postaci [youtube:wkBpWBxKhT4|"Dawno temu na Dzikim Zachodzie" (1968) — motyw harmonijki, muzyka Ennio Morricone] Nero: "Tu nie ma dialogu, bo nie jest potrzebny. Motyw muzyczny robi za nazwisko bohatera. Kiedy wchodzę na scenę z jednym dźwiękiem syntezatora, robię dokładnie to samo — tylko w innej temperaturze barwowej."

Skąd wzięła się fala kapeluszy (krótko, bo to tylko tło)

Zagraniczna moda na westernową estetykę wróciła w kilku falach: hasztag #yeehawagenda (2018), rekordowe 19 tygodni "Old Town Road" na szczycie Billboard Hot 100 (2019), kapelusz na wybiegach, wreszcie "Cowboy Carter" Beyoncé (2024) i jej pierwsze miejsce na liście Top Country Albums. Dla Nero to tylko tło. Ciekawsze jest to, że Polska miała swój western dużo wcześniej i zrobiła go po swojemu: bez kaktusów, za to z błotem, mgłą i powojenną bezpańską ziemią.

Skąd ta potrzeba: archetyp człowieka, który wie, dokąd idzie

Kowboj w kinie (od "Dyliżansu" Forda z 1939 po "Django" Tarantino) zawsze był figurą kompetencji w chaosie: ktoś, kto na bezprawnym pograniczu ma własny kodeks. W kulturze przeciążonej informacją i niepewnością ten obraz wraca z tego samego powodu, z którego wracają superbohaterowie — jako fantazja o sprawczości. Różnica jest jedna, i to ona ciekawi Nero: nowy kowboj nie jest samotny. Lil Nas X śpiewa w duecie, Orville Peck nagrywa z Willie Nelsonem, Beyoncé zaprasza Dolly Parton i Lindę Martell, a Nero wchodzi na scenę z Velą Fiolettą. Kapelusz został, samotność wypadła z kostiumu.

Dlaczego kowboj i neon pasują do siebie

Western i cyberpunk to ten sam gatunek w innym oświetleniu: pogranicze, na którym prawo nie sięga, wielkie korporacje (kolej / megakorpo), samotny fachowiec z bronią i kodeksem, saloon zamieniony na bar w Night City. Nie przypadkiem Cowboy Bebop (1998) nazywa swoich bohaterów kowbojami, Firefly (2002) jest westernem w kosmosie, a Cyberpunk 2077 ma questa "Nomad" — dosłownie klan kowbojów na pustyni pod miastem. Wizualnie różnica to jedna suwak: temperatura barwowa. Zachód słońca (ciepłe 2000 K) zamieniony na neon (magenta i cyjan). Kapelusz rzuca ten sam cień. Płaszcz Nero obszyty diodami to nie żart — to dosłowne przełożenie westernowego kostiumu na paletę cyberpunku.

Gry: Red Dead, Cyberpunk i rodeo w VR — czyli gdzie kowboj naprawdę żyje

Jeśli ktoś wciąż myśli, że kowboj to tylko kapelusz i rewolwer, gry obalają to w pięć minut. W grach kowboj przestał być postacią z plakatu i stał się sposobem bycia — rutyną, rytmem i decyzją, dokąd iść. Nero lubi grać właśnie dlatego, że gry pokazują to, czego film często pomija: codzienność za kostiumem. Red Dead Redemption 2 (2018, ponad 70 mln egzemplarzy według Take-Two) to największa lekcja. Nie sprzedał strzelanin — sprzedał tempo: powolne siodłanie konia, golenie, gotowanie przy ognisku, jazda przez śnieg. Gracze pokochali kowboja za rutynę, nie za pojedynki — dokładnie to, o czym jest śledztwo Nero o porannej szklance soku. Cyberpunk 2077, ścieżka Nomada, pokazuje kowboja bez mitologii USA — klan, samochód zamiast konia, pustynia za miastem. To ten sam archetyp, tylko w neonie: kompetencja w chaosie, własny kodeks, pogranicze, na którym korporacja zastąpiła kolej. Rodeo w VR to ostatnia fala: mechaniczny byk, gogle na oczach, a dookoła UV i country zremiksowane pod 128 BPM. Imprezy "neon rodeo" robią z kowboja wydarzenie klubowe — kapelusz z LED, frędzle, syntezator. Nero ma w tym swój udział: Neon Brawl to jego wersja tej areny. Polski ślad: zanim ktoś powie, że western to nie nasz temat, warto pamiętać Call of Juarez — serię od polskiego Techlandu. Szczególnie Call of Juarez: Gunslinger (2013) to westernowy shooter z narratorem, który przekręca własną legendę w czasie opowieści. Polska potrafi robić Dziki Zachód po swojemu — z ironią i dziwnym humorem.

W co zagrałby kowboj: sześć gier i po co w nie grać

- Red Dead Redemption 2 (2018) — nie chodzi o pojedynki, tylko o tempo: siodłanie konia, gotowanie, jazda w deszczu. Najbliżej "Prawa i pięści" w klimacie, tylko dłużej. - Cyberpunk 2077, ścieżka Nomada — pogranicze w neonie: klan, auto zamiast konia, pustynia za miastem. - Call of Juarez: Gunslinger (2013) — polski western od Techlandu; narrator żyje własną legendą, a gracz koryguje jego przekręcanie faktów. - Weird West (2022) — western z magią, widok z góry, wieczór na dwie–trzy godziny. - Desperados III (2020) — taktyka i planowanie zamiast refleksu; polskie skojarzenie: to duchowy kuzyn "Commandosów". - Rodeo VR / Neon Rodeo — nie jedna gra, ale format imprezowy: mechaniczny byk, gogle VR, kapelusze z LED i country pod 128 BPM. Nero czuje się tam jak w domu. [youtube:I8WTDVSaCCs|Red Dead Redemption 2 — zwiastun zapowiadający; posłuchaj, jak wolne jest tu tempo montażu] Dwa kolejne materiały YouTube odtwarza tylko u siebie (ograniczenie wiekowe albo blokada osadzania), więc zamiast pustych okienek zostawiamy zwykłe linki: - Cyberpunk 2077 — ścieżki życia, w tym Nomad: kowboj bez mitologii USA (YouTube wymaga zalogowania) - Call of Juarez: Gunslinger — zwiastun; polski western z ironią A jak już masz kapelusz na głowie, to areną Nero jest Neon Brawl — pojedynek w wersji na pięć minut.

Poznaj Nero — i zagraj z nim

Nero Cortez nie jest tylko podpisem pod tekstem. To postać z uniwersum portalu, z własną etymologią (łacińskie niger — czarny, i hiszpańskie Cortés — dworny, uprzejmy: "czarny, ale grzeczny"), własnym kodeksem i własną areną. - Kim jest — pełna kartoteka postaci: Nero Cortez w Leksykonie. - Z kim gra w duecie — Vela Fioletta, druga połowa neonowego rodeo. - Posłuchaj — "Nowa Ja", czyli kowboj, który nie jeździ sam. - Zagraj z nim — Neon Brawl: wybierasz zawodnika i arenę, Nero jest jednym z nich. Jeśli wolisz dłuższą jazdę, Cyber Miasto Kamila to pogranicze w wersji 2.5D. - Więcej od Nero — czy warto pić sok — werdykt. Czyli: obejrzyj jeden tytuł z listy wyżej, włącz "Nową Ja" i sprawdź na arenie, czy kapelusz coś zmienia. Zdaniem Nero zmienia — i o to w tym wszystkim chodzi.

Psychologiczny twist

Dlaczego kostium działa silniej niż postanowienie? Psychologia nazywa to tożsamością opartą na roli: ludzie zachowują się spójnie z rolą, którą widzą na sobie w lustrze (efekt enclothed cognition Adama i Galinsky'ego). Kapelusz kowbojski niesie gotowy skrypt — spokój, kodeks, kierunek — i mózg go odtwarza, zanim zdąży pomyśleć. Fala "yeehaw" to masowe wypożyczanie tego skryptu w epoce, która skryptów nie daje. Nero po prostu przyznaje się do tego głośno.

Neonowy kowboj na scenie: "Nowa Ja" — live cut z Velą i Nero. Świat, z którego przyszedł kostium: Cyberpunk w Leksykonie. Arena, na której Nero strzela najdalej: Neon Brawl Kamila. Autorem jest Nero Cortez.