Podgórze Kraków — historia: wolne miasto, kopiec Kraka…

Podgórze było austriackim wolnym miastem królewskim (1784–1915) konkurującym z Krakowem, potem miejscem getta, dziś dzielnicą Zabłocia, MOCAK-u i kładki…

Mieszkańcy Podgórza jeszcze w latach 90. mówili, że jadą "do Krakowa", choć od 1915 roku byli w jego granicach. Nie był to snobizm, tylko pamięć: przez 131 lat Podgórze było osobnym, konkurencyjnym miastem — założonym przez Austrię po to, żeby odebrać Krakowowi handel. Potem stało się miejscem najtragiczniejszego rozdziału historii miasta, a w XXI wieku — dzielnicą, w której fabryka Schindlera sąsiaduje z muzeum sztuki współczesnej i loftami. Katalog: Podgórze w Ulicach Krakowa.

Podgórze zostało zbudowane, żeby Kraków przegrał. Skończyło się tak, że Kraków je kupił — i do dziś nie do końca wie, co z nim zrobić.

1. Wolne Królewskie Miasto Podgórze (1784–1915) — cesarska konkurencja

Po pierwszym rozbiorze (1772) granica austriacka biegła Wisłą: Kraków został po polskiej stronie, prawy brzeg — po habsburskiej. Józef II postanowił zbudować tam miasto, które przejmie kupców i rzemieślników: 26 lutego 1784 roku nadał Podgórzu status wolnego miasta królewskiego, z ulgami podatkowymi, wolnością wyznania i planem regulacyjnym z centralnym Rynkiem Podgórskim w kształcie trójkąta. Miasto rosło szybko: w 1900 roku miało ponad 18 tysięcy mieszkańców, własną elektrownię (przed Krakowem!), gazownię, teatr, park Bednarskiego w dawnym kamieniołomie i neogotycki kościół św. Józefa (1909), którego wieża do dziś dominuje nad prawym brzegiem. Ulica Kalwaryjska była główną osią handlową — trakt na Kalwarię Zebrzydowską. Połączenie z Krakowem nastąpiło 1 lipca 1915 roku i było negocjowane jak fuzja spółek: Podgórze zachowało m.in. odrębne targi.

2. Kopiec Kraka — starszy niż wszystko, czego nikt nie umie datować

Na wzgórzu Lasoty stoi kopiec Kraka: 16 m wysokości, 57 m średnicy u podstawy, największy z krakowskich kopców i najstarszy. Badania archeologiczne z lat 1934–1937 znalazły w nim m.in. brązową zapinkę awarską z VIII wieku, ale nie znalazły grobu. Legenda mówi o mogile założyciela miasta, badacze — o kopcu kultowym, być może celtyckim, być może związanym z obserwacją wschodu słońca w dniu święta Beltane (1 maja): z kopca Kraka słońce tego dnia wschodzi dokładnie nad kopcem Wandy. Rękawka — obrzęd we wtorek po Wielkanocy, podczas którego z kopca zrzucano jajka i jedzenie dla ubogich — przetrwała do dziś jako festyn. Z kopca widać całe Podgórze, Wisłę i kładkę — to najlepsze miejsce, żeby zobaczyć plan miasta Józefa II w całości.

3. Getto (1941–1943) i plac Bohaterów Getta

3 marca 1941 roku Niemcy utworzyli na Podgórzu getto: około 20 hektarów między Rynkiem Podgórskim, Limanowskiego, Lwowską i Wisłą, do którego przesiedlono około 15–17 tysięcy osób z Kazimierza i reszty miasta. Mur getta miał kształt macew — fragmenty zachowały się przy Lwowskiej 25–29 i Limanowskiego 62. Likwidacja nastąpiła 13–14 marca 1943 roku: część osób wywieziono do Płaszowa, część do Auschwitz, około dwóch tysięcy zamordowano na miejscu. Plac Zgody, dziś plac Bohaterów Getta, był miejscem selekcji. Od 2005 roku stoi na nim 70 pustych krzeseł z brązu (projekt Lewicki Łatak) — nawiązanie do mebli, które po likwidacji leżały na placu. W rogu działa Apteka pod Orłem Tadeusza Pankiewicza, jedynego nie-Żyda, który mieszkał w getcie i prowadził w nim aptekę do końca. Przy ulicy Lipowej 4, kilkaset metrów dalej, stoi fabryka Oskara Schindlera — dziś oddział Muzeum Krakowa z wystawą "Kraków — czas okupacji 1939–1945".

4. Zabłocie, MOCAK i kładka — czwarte życie prawego brzegu

Po 1945 roku Podgórze było dzielnicą przemysłową i robotniczą: fabryki na Zabłociu, kamieniołom Libana, zakłady przy Nadwiślańskiej. Zmiana przyszła w dwóch krokach: 2010 — otwarcie kładki Bernatka, która po raz pierwszy połączyła pieszo Kazimierz z Podgórzem w środku miasta (wcześniej trzeba było iść mostem Piłsudskiego), i 2011 — MOCAK, Muzeum Sztuki Współczesnej w dawnych halach fabryki Schindlera. Od tego czasu Zabłocie przeszło pełny cykl gentryfikacji: pracownie w halach, potem kawiarnie, potem lofty i apartamentowce z cenami wyższymi niż na Kazimierzu. Rynek Podgórski wciąż jest jednak spokojniejszy niż cokolwiek po drugiej stronie rzeki — targ w sobotę, jedna kawiarnia, kościół, cisza. Ulica Józefińska, nazwana od cesarza-założyciela, biegnie przez to wszystko od Rynku po plac Bohaterów Getta: 800 metrów, w których mieści się cała historia dzielnicy.

Ulice, które warto znać

Kartoteki z etymologią, mapą i kontekstem: dzielnica Podgórze. - Rynek Podgórski — trójkątny rynek wolnego miasta, kościół św. Józefa. - Plac Bohaterów Getta — 70 krzeseł, Apteka pod Orłem. - Limanowskiego i Lwowska — granice getta, zachowane fragmenty muru. - Kalwaryjska — trakt pielgrzymkowy, główna ulica handlowa. - Józefińska — od cesarza Józefa II, oś między rynkiem a placem. - Nadwiślańska — bulwar, kładka, widok na Kazimierz.

Psychologiczny twist

Podgórze pokazuje, jak działa tożsamość lokalna budowana na konkurencji. Miasta, które powstały przeciwko sąsiadowi (Podgórze wobec Krakowa, Buda wobec Pesztu, Oakland wobec San Francisco), zachowują odrębność długo po formalnym połączeniu — badania nad neighborhood identity pokazują, że granica rzeczna wzmacnia ten efekt bardziej niż jakakolwiek granica administracyjna. Rzeka jest widoczna; uchwała rady miasta nie. Stąd "jadę do Krakowa" z Podgórza jeszcze sto lat po fuzji.

Z kopca Kraka o świcie widać całe miasto — to kadr, od którego zaczyna się Taki Kraków. Przed wejściem na kopiec sprawdź pogodę w Krakowie, a po drodze — sąsiednią Wieliczkę pod ziemią.